H documenta 14 στην Αθήνα. Του Θεόδωρου Γεωργίου

by/ Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο H documenta 14 στην Αθήνα. Του Θεόδωρου Γεωργίου / 95 View / 05/04/2017

Ο εικαστικός θεσμός documenta ιδρύθηκε το 1955 στη γερμανική πόλη Κάσελ και έθεσε ως προγραμματικό στόχο τη διερεύνηση της σύγχρονης τέχνης ως συνείδησης της εποχής μας. Αυτός εξακολουθεί να είναι ο στόχος σήμερα. Η δεκάτη τετάρτη κατά σειρά διοργάνωση περιλαμβάνει ως εκθεσιακό χώρο και την πόλη της Αθήνας, και το εικαστικό πρόγραμμα με την πρωτοβουλία του καλλιτεχνικού διευθυντή Adam Szyncyk φέρει τον τίτλο: «Μαθαίνοντας από την Αθήνα».

Στη συνέντευξη Τύπου στο Μουσείο Fridericianum του Κάσελ σημειώνονται:«Επανεξετάζεται η θέση του θεσμού αντιστρέφοντας τον συνηθισμένο μέχρι τώρα ρόλο του οικοδεσπότη, με τη διοργάνωση μιας έκθεσης, στο πλαίσιο της οποίας θα αποτελεί τον φιλοξενούμενο με την προοπτική ενός αμοιβαίου “μαθήματος από την Αθήνα”».

Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ) της Αθήνας θα εκθέσει τμήμα της μόνιμης συλλογής του στο Μουσείο Fridericianum του Κάσελ, σύμφωνα με τον σχεδιασμό του καλλιτεχνικού διευθυντή.

Εδώ εντοπίζεται το δομικό παράδοξο της συνεργασίας ανάμεσα στις δύο πόλεις, την Αθήνα και το Κάσελ, το οποίο μπορεί να ανασυγκροτηθεί ως εξής: ενώ η γερμανική κοινωνία από την πρώιμη φάση της πολιτικής και αισθητικής νεωτερικότητας (τέλη του 19ου αιώνα) συγκροτείται ως αισθητική οντότητα (η documenta του Κάσελ δεν είναι η μοναδική περίπτωση εικαστικού θεσμού), στην ελληνική κοινωνία μέχρι σήμερα δεν λειτουργεί μουσείο σύγχρονης τέχνης.

Η εικαστική κοινότητα εδώ και δεκαετίες κατέβαλε προσπάθειες, οι οποίες κατέληξαν στη δημιουργία του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης (ΕΜΣΤ), του οποίου η μόνιμη συλλογή θα εκτεθεί για πρώτη φορά στο Κάσελ χωρίς προηγουμένως η ίδια η ελληνική κοινωνία να έχει ιδρυθεί ως αισθητική οντότητα, χωρίς η ίδια η ελληνική κοινωνία να έχει επεξεργαστεί τα αισθητικά κριτήρια του ωραίου.

Υποθέτω ότι αυτό είναι ένα μέγιστο «μάθημα από την Αθήνα» για την documenta 14.

Το πρώτο «μάθημα από την Αθήνα» είναι η απόσταση ανάμεσα στις δύο πόλεις, η οποία δεν είναι χωροταξική αλλά πολιτική, επειδή ακριβώς είναι αισθητική.

Από την πρώτη φάση της νεωτερικότητας οι κοινωνικές περιοχές της πολιτικής και της τέχνης ιδρύονται ως διαφορετικές και ξεχωριστές μεταξύ τους σφαίρες, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν διαμεσολαβούνται και ότι δεν μπορούν στις ιστορικές φάσεις εξέλιξης της κοινωνίας να διασυνδέονται.

Ο θεσμός των εκθέσεων documenta έχει αποδείξει ότι αυτές τις διαμεσολαβήσεις ανάμεσα στην πολιτική και στην τέχνη έχει ερευνήσει και έχει αναδείξει.

Η documenta 14 φέτος καλείται να απαντήσει σε ερωτήματα τα οποία ανάγονται στα δομικά και στα συγκροτησιακά προβλήματα της σύγχρονης κοινωνίας.

Οι καλλιτέχνες με τα έργα τους καλούνται να διευκρινίσουν τι είναι «αυτά τα μαθήματα από την Αθήνα».

Οι μαθησιακές διαδικασίες αποτελούσαν ανέκαθεν συγκροτησιακό στοιχείο των διοργανώσεων των documenta.

Στην περίπτωση της φετινής διοργάνωσης τα μαθήματα αναφέρονται σε μία πόλη, την Αθήνα, η οποία συγκροτείται σε πολλά επίπεδα. Μπορώ να αναφέρω το σημαντικό βιβλίο της Nicole Loraux με τον τίτλο «Η διχασμένη πόλη: η λήθη στη μνήμη της Αθήνας», στο οποίο αναλύονται οι μυθολογικές και οι συνειδησιακές λειτουργίες της πόλης.

Αλλοι καλλιτέχνες, οι οποίοι επεξεργάζονται την πόλη, την πολιτική κοινωνία ως πνεύμα (κατά τον Hegel), ενδεχομένως να αναζητήσουν συνέχειες ή ασυνέχειες στην ιστορική της εξέλιξη.

Δεν χρειάζεται να επιμείνουμε περισσότερο στην ανίχνευση των προθέσεων των δημιουργών.

Σε λίγες μέρες το αισθητικό πρόγραμμα της documenta 14 θα έχει αποκαλυφθεί και η πλήρης εικόνα θα είναι μπροστά μας.

Θα διαπιστώσουμε εάν έχουμε να κάνουμε με μια περίπτωση «πολιτιστικής βιομηχανίας» ή με ένα πραγματικό αισθητικό συμβάν.

Στην πρώτη περίπτωση το αποτέλεσμα θα είναι η αναπαραγωγή των υφιστάμενων απόψεων περί τέχνης και η βιομηχανική διαχείρισή τους, ενώ στη δεύτερη ο θεσμός της documenta θα έχει λειτουργήσει στο επίπεδο της συνείδησης της εποχής μας.

Δηλαδή θα έχει επιβεβαιώσει την αποστολή και το έργο της.

Η τέχνη από τη φύση της διαθέτει μια ιδιαίτερη διαμορφωτική δύναμη, η οποία μπορεί να μετασχηματίσει την κοινωνία μας, η οποία αναζητεί «οδούς διαφυγής» από τη στασιμότητα.

Από την άλλη, η πολιτική, μολονότι είναι η ίδια η συγκροτησιακή στιγμή της κοινωνίας, στις μέρες μας, λόγω της εξάρτησής της από την οικονομία, βρίσκεται σε τέλμα.

Εάν η περιγραφή αυτή είναι ορθή, τότε η documenta 14, δηλαδή οι δημιουργοί-καλλιτέχνες οι οποίοι με τα έργα τους συμμετέχουν σε αυτή τη διοργάνωση, καλείται να απαντήσει στα ερωτήματα:

Πώς μπορεί η σύγχρονη κοινωνία να καταστήσει και πάλι την πολιτική δημιουργική δύναμη.

Πώς η τέχνη θα αποδείξει τη διαμορφωτική δύναμή της στη συγκρότηση της κοινωνικής πραγματικότητας και πώς μπορεί να επινοηθεί ένα νέο μοντέλο διαμεσολάβησης ανάμεσα στην τέχνη και στην πολιτική.

Ή μήπως τελικά μπροστά στην ιστορική προοπτική να μετατραπεί η ανθρώπινη συνθήκη σε «γυμνή ζωή» (Agamben) παραδεχθούμε ότι «μόνον ως αισθητικό φαινόμενο δικαιώνεται η ύπαρξη και ο κόσμος;» (Νίτσε).

*Ο Θεόδωρος Γεωργίου είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

Πηγή: Εφημερίδα των Συντακτών