H υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας του Θεόδωρου Γεωργίου

by/ Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο H υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας του Θεόδωρου Γεωργίου / 7 View / 30/10/2020

Τα τελευταία χρόνια, οι πολιτικές συζητήσεις τόσο στον χώρο της επιστήμης όσο και στο πρακτικό πεδίο της πολιτικής εξετάζουν ως κεντρικό θέμα τους τη δημοκρατία. Οι συζητήσεις αυτές είναι και διεξοδικές και ατέρμονες. Και αυτό συμβαίνει επειδή το ίδιο το θέμα, δηλαδή η δημοκρατία, είναι πολυεπίπεδο και πρισματικό. Τελικά, η δημοκρατία έχει πολλά πρόσωπα. Με τον όρο δημοκρατία, στις σύγχρονες πολιτικές κοινωνίες εννοούμε μία σειρά από πρακτικές και μεθόδους που αναφέρονται στα πολλαπλά επίπεδα πολιτικής θέσμισης της σύγχρονης κοινωνίας.

Στις μέρες μας, η δημοκρατία με τα πολλά πρόσωπά της (δηλαδή σε όλες τις διαστάσεις και όψεις της) αντιμετωπίζει προβλήματα, τα οποία αναφύονται είτε ως αμφισβήτηση είτε ως υπονόμευσή της δημοκρατίας. Η πλειονότητα των πολιτών κρίνει ότι η δημοκρατία εξαντλείται στην τυπική αντιπροσωπευτική σχέση (εκλογική διαδικασία) και οι ίδιοι οι πολίτες αυτοπροσδιορίζονται αποκλειστικά και μόνον ως ψηφοφόροι. Εάν όμως σήμερα, οι σύγχρονες δημοκρατίες αντιμετωπίζουν βαθιά κρίση, αυτό συσχετίζεται με μία ριζική αλλαγή που έχει συντελεστεί εδώ και δεκαετίες και αφορά τις σχέσεις πολιτικής και οικονομίας. Υποστηρίζω λοιπόν ότι η βαθιά κρίση που διέρχονται οι σύγχρονες πολιτικές κοινωνίες σχετικά με τη δημοκρατική οργάνωση και λειτουργία τους έχει την καταγωγή της στο γεγονός ότι στις σχέσεις πολιτικής και οικονομίας απέκτησε τα πρωτεία η οικονομία και δεν συμβαίνει πια να ρυθμίζει τη λειτουργία της οικονομίας η πολιτική. Δεν χρειάζεται να ταξιδέψει κανείς σε κάποιο μακρινό πλανήτη για να κατανοήσει τη ριζική αυτή τομή: εδώ, μέσα στα πόδια μας, πάνω στην ίδια τη ζωή μας, εμείς, οι Ελληνες πολίτες, κατά τη φάση εφαρμογής των τεχνοκρατικών μνημονίων (2010-2018) βιώσαμε αυτό που θεωρητικο-πολιτικά αναλύουμε με τη διαπίστωση ότι η οικονομία υπερισχύει της πολιτικής.

Η ριζική αυτή τομή που έχει συντελεστεί σε διεθνές επίπεδο, θέτει το πρόβλημα της δημοκρατίας σε νέες ηθικο-πραγματολογικές βάσεις. Αυτή την ιστορική στιγμή, την αποφασιστική για την επιβίωση της δημοκρατικής αρχής, δεν έχουμε να κάνουμε με την κρίση νομιμοποίησης σχετικά με τις πολιτικές αποφάσεις (πώς λαμβάνονται και από ποιους;), πράγμα που συνέβαινε κατά τη μεταπολεμική περίοδο (1949-1989), αλλά όλοι μας, πολίτες και πολιτικοί, ζούμε μία υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας ως αρχής, ως δομής και ως οργάνωσης του πολιτικού και κοινωνικού βιόκοσμου. Ας σταθούμε, όμως, κάπως πιο αναλυτικά στον νέο τύπο κρίσης που αντιμετωπίζει η δημοκρατία. Η υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας, είπαμε, ότι έχει τις ρίζες της στο γεγονός (factum) ότι η οικονομία απέκτησε τον ρυθμιστικό ρόλο έναντι της πολιτικής. Τα δυο κοινωνικά συστήματα, δηλαδή η πολιτική και η οικονομία, διαθέτει το καθένα το δικό του λειτουργικό μέσο: η πολιτική την εξουσία και η οικονομία το χρήμα. Οπότε από την ιστορική εκείνη στιγμή (moment) κατά την οποία το χρήμα έπαυσε να είναι απλό λειτουργικό μέσο ανταλλαγής αλλά κατέστη το ίδιο εμπόρευμα (βλ. χρηματοπιστωτικό σύστημα) στους όρους των σχέσεων πολιτικής και εξουσίας έγινε μία ριζική αντιστροφή. Και ενώ η δημοκρατική αρχή, μέσω του αντιπροσωπευτικού συστήματος, εδώ και δύο αιώνες (από τις αρχές του δεκάτου ενάτου αιώνα μέχρι τις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα) διέσωζε, θα λέγαμε, την «τιμή της δημοκρατίας» και όλοι μας (επιστήμονες, φιλόσοφοι, πολίτες, πολιτικοί κ.ά.) επεξεργαζόμαστε σχέδια και προτάσεις για να αντιμετωπιστεί η κρίση νομιμοποίησης, ξαφνικά εδώ και τριάντα χρόνια (μετά το έτος τομή: 1989) μπήκαμε σε μία ιστορική φάση, στο χρονικό διάστημα της οποίας έγιναν αυτά τα δύο «πράγματα»: το λειτουργικό μέσο της οικονομίας, το χρήμα, δεν ελέγχεται πολιτικά πια από κάθε άποψη, επειδή το ίδιο αυτό μέσο ως εμπόρευμα ελέγχει τις ζωές όλων μας. Και το δεύτερο «πράγμα» είναι η ίδια η υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας.

Κοντολογίς, η θεωρητικο-πολιτική μετατόπιση από την κρίση νομιμοποίησης στην υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας σημαίνει πολλά πράγματα. Αλλά θα τονίσω ένα και μόνον ενδεικτικά: σημαίνει ότι η τεχνοκρατική υπεροχή του χρήματος έναντι της εξουσίας καθιστά αδύνατη τη δημοκρατική οργάνωση των σύγχρονων κοινωνιών. Και αυτό αντανακλάται σε όλες τις απορρυθμίσεις που έχουν συντελεστεί: το κοινωνικό κράτος απλώς επιβιώνει, το κράτος δικαίου δυσλειτουργεί και το σύστημα των δικαιωμάτων καταρρέει. Η υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας αναδεικνύει το νέο παγκόσμιο πολιτικό δίλημμα: δημοκρατία ή χρηματοπιστωτικό σύστημα;

* Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

Efsyn.gr