Αουσβιτς, γκουλάγκ, Χιροσίμα: ο άγριος 20ός αιώνας

by/ Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Αουσβιτς, γκουλάγκ, Χιροσίμα: ο άγριος 20ός αιώνας / 28 View / 27/10/2016

«Ενας κόσμος χωρίς ουτοπίες στρέφει αναπόφευκτα το βλέμμα του στο παρελθόν» σημειώνει ο σπουδαίος Ιταλός ιστορικός Εντσο Τραβέρσο στο νέο του βιβλίο, «Η ιστορία ως πεδίο μάχης», προσπαθώντας να ξαναπιάσει το νήμα που συνδέει το τέλος του 20ού με την αυγή του 21ου αιώνα. Προσθέτει ότι «η επανενεργοποίηση του παρελθόντος που χαρακτηρίζει την εποχή μας είναι οπωσδήποτε συνέπεια αυτής της έκλειψης των ουτοπιών».

Σημείο τομής θεωρεί την πτώση του Τείχους του Βερολίνου και τη συνακόλουθη κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού», γεγονότα που βιώθηκαν από εκατομμύρια ανθρώπους ως καθοριστικές ήττες στην ιστορία της πάλης για ανθρώπινη χειραφέτηση.

Εντσο Τραβέρσο

Όπως λέει ο ίδιος, «το τέλος αυτών των καθεστώτων δεν το ακολούθησε κάποιος στρατηγικός απολογισμός της Αριστεράς, αλλά μια συντηρητική ιδεολογική επίθεση».

Ο Τραβέρσο θέτει το ερώτημα μήπως το τέλος των ουτοπιών εκφράζει κάτι βαθύτερο και μεγαλύτερο. Τι; «Την κατάρρευση ενός προτάγματος της νεωτερικότητας, που, είτε στην καπιταλιστική είτε στη σοσιαλιστική εκδοχή του, κυριάρχησε τον προηγούμενο αιώνα».

Οι θεωρίες περί τέλους της Ιστορίας και περί θριάμβου της φιλελεύθερης δημοκρατίας με οικονομία της αγοράς δεν άφησαν ανεπηρέαστους και τους διανοούμενους της Αριστεράς.

Ο Πέρι Αντερσον σ’ ένα δοκίμιό του στο New Left Review (2000) μίλησε για μια ιστορική ήττα της Αριστεράς σε πλανητική κλίμακα, ενώ, τρία χρόνια αργότερα, ο Φρέντρικ Τζέιμσον έγραψε ότι σήμερα είναι πιο εύκολο να φανταστεί κανείς το τέλος του κόσμου παρά το τέλος του καπιταλισμού.

Αυτή η «αριστερή μελαγχολία» δεν αποτελεί προϊόν μόνο μιας αρνητικής επαναστατικής εμπειρίας, αλλά και μιας αδυναμίας να φανταστούμε θετικά το μέλλον μας. Αυτή η αδυναμία, λέει ο Τραβέρσο, αλλάζει και τη ματιά μας προς τον εικοστό αιώνα, ο οποίος, «ακρωτηριασμένος από τον “ορίζοντα προσμονής” του και στερημένος από τις ουτοπίες του, αποκαλύπτεται, αναδρομικά, σαν εποχή πολέμων, ολοκληρωτισμών και γενοκτονιών».

Ο Γάλλος ιστορικός Φρανσουά Φιρέ στο βιβλίο του «Το παρελθόν μιας αυταπάτης» (παραλλαγή του τίτλου του βιβλίου του Φρόιντ «Το μέλλον μιας αυταπάτης») υποστηρίζει ότι «η ιδέα μιας άλλης κοινωνίας έγινε σχεδόν αδιανόητη… Είμαστε καταδικασμένοι να ζήσουμε στον κόσμο στον οποίο ζούμε».

Αυτή η προβληματική παραπέμπει ευθέως στο σημερινό αδιέξοδο, αφού η χρηματοπιστωτική κρίση εμφάνισε τον καπιταλισμό στην πιο γυμνή του εκδοχή, σε όλη την ωμότητά του και στην πιο απροκάλυπτη ταξικότητά του. Το πρόβλημα το συνοψίζει ο Τραβέρσο ως εξής:

Δεν μπορούμε να αποκλείσουμε νέες καταστροφές στο μέλλον, μάλιστα είναι πιθανές χωρίς μια αλλαγή του μοντέλου του πολιτισμού μας, όμως οι προσπάθειες που έγιναν στο παρελθόν για να αλλάξει ο κόσμος έχουν αποτύχει. Πρέπει να αλλάξουμε διαδρομή και δεν διαθέτουμε πυξίδα. Αυτή είναι η ανησυχία του καιρού μας

Φασισμός, Σοά, Γενοκτονία

Ο συγγραφέας αναλύει διεξοδικά τον ναζισμό, τον οποίο θεωρεί προϊόν του Μεγάλου Πολέμου, του εθνικισμού της εποχής, αλλά και του μετασχηματισμού του πολιτισμικού πεσιμισμού του τέλους του 19ου αιώνα σε αντιδραστικό μοντερνισμό, «ικανό να ενεργοποιήσει τις αξίες της συντηρητικής παράδοσης, σ’ έναν αγώνα για την εθνική αναγέννηση με τα μέσα του ιμπεριαλισμού και του ολοκληρωτικού κράτους».

Παράλληλα θεωρεί ορόσημο του εικοστού αιώνα τη Σοά, το Ολοκαύτωμα, το οποίο μελετά στη μοναδικότητά του, αλλά και στη συζήτηση που άνοιξε για το εάν ήταν η «μοναδική» ή η «νιοστή» σφαγή, ανάλογα με τη διαφορετική οπτική των ιστορικών για το παρελθόν.

Για παράδειγμα αναφέρει την άποψη του Βίναϊ Λαλ ότι «από τη σκοπιά των ερευνητών της Ασίας και του Τρίτου Κόσμου, το Ολοκαύτωμα μετέφερε στους ευρωπαϊκούς λαούς τη βία που είχαν επιβάλει οι αποικιακές δυνάμεις στους “ιθαγενείς” ολόκληρου του κόσμου για σχεδόν πέντε αιώνες».

Η «αριστερή μελαγχολία» φυσικά αφορά, όπως λέει ο Τραβέρσο, την «εσωτερίκευση μιας ήττας», και αναφέρεται στην κατάληξη της ρωσικής επανάστασης, μέσα στο κλίμα της εποχής, γεμάτο ενδημική βία (ως προϊόν του Μεγάλου Πολέμου), ιδεολογία, φανατισμό, ριζοσπαστικοποίηση των πολιτικών συγκρούσεων, αλλά και μιας ανάγνωσης του μαρξισμού που προκάλεσε «βολονταριστικές φυγές προς τα εμπρός, επιβάλλοντας κάποτε βαθιές πληγές στο κοινωνικό σώμα».

Βέβαια ο Τραβέρσο κάθε άλλο παρά προσχωρεί στη θεωρία των δύο ολοκληρωτισμών. Αντίθετα, αναλύει σε όλες τους τις πτυχές τις διαφορετικές κοινωνικο-ιστορικές πηγές φασισμού – κομμουνισμού. Η ελπίδα που ενσάρκωσε ο κομμουνισμός μπορεί να διέσχισε τον 20ό αιώνα σαν μετεωρίτης, αλλά, όπως λέει ο συγγραφέας, εξανάγκασε τον καπιταλισμό ν’ αλλάξει.

Χωρίς αυτόν δεν θα υπήρχε το New Deal και το κράτος πρόνοιας, δεν θα διευρυνόταν το δικαίωμα της καθολικής ψηφοφορίας και δεν θα εξαπλωνόταν η δημοκρατία σε τόσες χώρες μετά τον φασισμό και τις δικτατορίες του Μεσοπολέμου.

Φυσικά ο απολογισμός του κομμουνισμού δεν μπορεί παρά να είναι μελαγχολικός, στον βαθμό που ο σταλινισμός «ήταν το προϊόν μιας αναδίπλωσης της ρωσικής επανάστασης, μετά την ήττα των επαναστατικών εγχειρημάτων στην κεντρική Ευρώπη, της περικύκλωσης από τις ιμπεριαλιστικές δυνάμεις και, αργότερα, της ναζιστικής απειλής».

Ο ιστορικός δεν παραλείπει να μνημονεύσει και τον αρνητικό ρόλο της τεχνικής, έτσι όπως αυτή εκδηλώθηκε στη Χιροσίμα, μετατρέποντας το «προμηθεϊκό όνειρο» κυριαρχίας επί της φύσης στο «προμηθεϊκό όνειδος» μιας ανεξάντλητης καταστροφικής δύναμης.

Και τώρα;

Ο δημοσιογράφος Πολ Μέισον, στο τελευταίο βιβλίο του «Μετακαπιταλισμός», γράφει: «Εκατομμύρια ανθρώπων έχουν αρχίσει να αντιλαμβάνονται ότι τους πούλησαν ένα όνειρο που δεν θα ζήσουν ποτέ.

»Στη θέση του χρειαζόμαστε κάτι παραπάνω από μερικά διαφορετικά όνειρα. Χρειαζόμαστε ένα συνεκτικό σχέδιο που θα βασίζεται στη λογική, σε αποδείξεις, σε δοκιμασμένες στρατηγικές. Ενα σχέδιο που θα συμβαδίζει με την οικονομική ιστορία και θα είναι βιώσιμο για τον πλανήτη μας».

Εκεί βρισκόμαστε σήμερα. Και ο Τραβέρσο μάς θυμίζει τον «μυστηριώδη ηλιοτροπισμό» που, σύμφωνα με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν, πρυτάνευε στην κατασκευή της Ιστορίας: όπως τα λουλούδια που στρέφουν τους κάλυκές τους προς το φως, «το παρελθόν τείνει να στρέφεται προς τον ήλιο που ανατέλλει στον ουρανό της ιστορίας».

Το βιβλίο «Η ιστορία ως πεδίο μάχης: ερμηνεύοντας τις βιαιότητες του 20ού αιώνα» (εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου) αποτελεί ένα έξοχο δείγμα ανάλυσης του παρελθόντος με προσανατολισμό στο μέλλον από έναν από τους μεγαλύτερους εν ζωή ιστορικούς και αναλυτές των ιδεών.

Πηγή: Εφημερίδα των Συντακτών